Tokenizasyon Hukuku

Gelişen teknoloji ile beraber maddi varlıklar dışında gayrı maddi varlıklar da üretilip, çeşitli teknolojik yöntemlerle bu gayrı maddi varlıklar bir noktadan başka bir noktaya iletilebildiğinden klasik hukuk anlayışının da bu yenilikçi teknolojik gelişime adapte olması gerekmektedir. İşte bu yüzdendir ki yeni teknolojik gelişmelerle beraber hukukta da yeni kavramlar geliştirilmektedir. 

Tokenizasyon Nedir?

Tokenizasyon, maddi veya maddi olmayan bir varlığın yahut bir hakkın, blokzincir (blockchain) teknolojisi kullanılarak dijital bir temsilinin oluşturulması sürecini ifade eder. Bu dijital temsil, genellikle “token” (jeton) olarak adlandırılmakta ve belirli bir varlığa, alacağa, gelire veya yönetime ilişkin hakları temsil edebilmektedir. Hukuki açıdan tokenizasyon, bir hakkın dijital bir mecraya tescil veya tevsik edilmesi işlemidir.

Tokenların hukuki niteliği, temsil ettikleri hakkın türüne göre değişkenlik gösterir:

• Hizmet Tokenları (Utility Tokens): Bir platforma erişim veya hizmetten yararlanma hakkı sağlar.
• Menkul Kıymet Tokenları (Security Tokens): Bir ortaklık payını veya alacak hakkını temsil eder (Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında değerlendirilir).
• Ödeme Tokenları: Bir değişim aracı olarak kullanılır.

Hukuki açıdan tokenizasyon, bir hakkın veya varlığın kendisinin değil; o hakka veya varlığa ilişkin yetkilerin dijital ortamda temsil edilmesi anlamına gelmektedir. Dolayısıyla tokenizasyon, yeni bir hak yaratmaktan ziyade mevcut hakların yeni bir teknoloji aracılığıyla dolaşıma sokulmasını sağlar.

Tokenizasyonun Finansal Sistem İçin Önemi

Tokenizasyonun finansal sistem bakımından önemi, varlıkların likiditesinin artırılması, işlem maliyetlerinin düşürülmesi ve yatırımcı tabanının genişletilmesi gibi unsurlarda kendini göstermektedir. Geleneksel finansal sistemde bölünmesi veya devri zor olan varlıklar, tokenizasyon sayesinde daha küçük paylara ayrılarak daha geniş yatırımcı kitlelerine sunulabilmektedir.

Bununla birlikte tokenizasyon, finansal piyasaların şeffaflık ve izlenebilirlik kapasitesini de artırmaktadır. Blokzincir teknolojisinin sağladığı dağıtık defter yapısı sayesinde işlemler geriye dönük olarak doğrulanabilir hale gelmekte, bu da piyasa güvenliği açısından önemli bir avantaj yaratmaktadır. Ancak bu teknik avantajlar, hukuki belirlilik sağlanmadığı sürece finansal sistem için ciddi riskler de doğurabilmektedir.

Tokenizasyonun Finansal Piyasalar Üzerindeki Etkisi 

Tokenizasyonun finansal piyasalar üzerinde olumlu etkileri olabildiği gibi olumsuz etkileri de olabilmektedir. Tokenizasyonun finansal piyasalar üzerinde olumlu etkileri bir önceki başlıkta incelenmiş olup, olumsuz etkisi ise özellikle hukuki açıdan kayıtdışılık ve kara para aklama suçları yönünden olmaktadır. Bu sebeple de kara para aklama ile mücadele kapsamında  Anti-Money Laundering Directive (A.M.L.D) ve Financial Action Task Force (F.A.T.F.) ile uluslararası mevzuat ve işbirlikleri ile ortak hareket noktaları belirlenmiştir. Bu sayede finansal piyasaların sağlıklı işleyişi sağlanmaya çalışılmaktadır.

Tokenizasyon ve Kripto Varlıklar Arasındaki Farklar Nelerdir?

Tokenizasyon çoğu zaman kripto varlık kavramı ile karıştırılmakta ise de, bu iki kavram hukuki açıdan aynı anlama gelmemektedir. Kripto varlıklar, genellikle herhangi bir maddi veya hukuki varlığa dayanmayan, kendi başına ekonomik değer taşıyan dijital varlıklar olarak tanımlanmaktadır. Buna karşılık tokenizasyon, esasen bir “dayanak varlık” veya “dayanak hak” üzerine inşa edilen bir dijital temsil mekanizmasıdır.

Türk hukukunda kripto varlıklara ilişkin tanım, ödeme aracı olmama vurgusu üzerinden yapılmış olup; tokenizasyon bu tanımın sınırlarında yer almaktadır. Zira tokenleştirilen bir varlık, her ne kadar kripto varlık teknolojisi kullanılarak oluşturulsa da, çoğu zaman bir ödeme aracı değil, bir yatırım veya temsil aracıdır. Bu nedenle tokenizasyonun otomatik olarak kripto varlık rejimine tabi olduğu sonucuna varmak hukuken isabetli değildir.

Bu ayrım, özellikle vergilendirme, miras, haciz ve iflas hukuku bakımından önem taşımaktadır. Tokenin hukuki niteliğinin doğru belirlenmesi, hangi hukuk dalının ve hangi mevzuatın uygulanacağını doğrudan etkilemektedir.

Tokenizasyonun Karşılaştığı Hukuki Sorunlar

Tokenizasyonun Türk hukukunda karşılaştığı en temel sorun, açık ve kapsamlı bir yasal düzenlemenin bulunmamasıdır. Mevcut durumda tokenizasyon; sermaye piyasası hukuku, borçlar hukuku, eşya hukuku ve mali suçlarla mücadele mevzuatı çerçevesinde parçalı bir şekilde ele alınmaktadır. Bu durum, uygulamada ciddi belirsizliklere yol açmaktadır.

Özellikle mülkiyet hakkının tokenleştirilmesi halinde, token sahibinin hangi ölçüde ayni hakka sahip olduğu tartışmalıdır. Eşya hukukunun numerus clausus ilkesi, tokenizasyon yoluyla yeni bir ayni hak türü yaratılmasına izin vermemektedir. Bu nedenle tokenizasyon çoğu zaman yalnızca borçlandırıcı işlem niteliğinde kalmakta ve yatırımcıya ayni hak sağlamamaktadır.

Bir diğer önemli sorun, Token ihraçlarının çoğu zaman klasik izahname ve kamuyu aydınlatma yükümlülüklerine tabi olmaksızın gerçekleştirilmesi, yatırımcıların yeterince korunmamasıdır. Ayrıca tokenlerin ikincil piyasalarda el değiştirmesi, yetkisiz platformlar üzerinden gerçekleştiğinde ciddi hukuki ve cezai riskler doğurmaktadır.

Son olarak, MASAK yükümlülükleri kapsamında tokenizasyon faaliyetlerinin kara para aklama ve terörizmin finansmanı ile mücadele rejimine uyumu da önemli bir sorun alanı olarak karşımıza çıkmaktadır. 

Akıllı Sözleşmeler ve Borçlar Hukuku Boyutu

Tokenizasyonun teknik altyapısını oluşturan akıllı sözleşmeler, Türk Borçlar Kanunu kapsamında “irade beyanı” ve “sözleşme hürriyeti” prensipleriyle değerlendirilmelidir. Bir akıllı sözleşmenin tarafları bağlaması için, kodların tarafların gerçek iradesini yansıtıp yansıtmadığı önem taşır. Hukuki açıdan “kod kanundur” (code is law) yaklaşımı, Türk hukuk sistemiyle her zaman bağdaşmayabilir. Sözleşmede bir hata veya hile olması durumunda, blokzincir üzerindeki işlemin geri döndürülemez (immutable) oluşu, “aynen ifa” veya “sözleşmeden dönme” gibi hukuki yolların uygulanmasını fiilen zorlaştırmaktadır. Bu durum, blokzincir kayıtları ile mahkeme ilamları arasında bir çatışma doğmasına neden olabilir.

Miras ve İcra Hukuku Açısından Tokenizasyon

Tokenlerin miras yoluyla intikali, “dijital miras” tartışmalarının en somut örneğidir. Tokenlerin bir özel anahtar (private key) ile korunması, mirasçıların bu varlıklara erişimini teknik olarak engelleyebilir. Hukuken miras bırakılabilir bir malvarlığı değeri olan tokenlerin, terekeye dahil edilmesi ve borçlar için haczedilebilmesi mümkündür. Ancak, borçlunun dijital cüzdan anahtarını paylaşmadığı durumlarda icra müdürlüklerinin bu varlığı nasıl “paraya çevireceği” konusunda henüz yerleşik bir uygulama bulunmamaktadır. İcra ve İflas Kanunu’nun dijital varlıkları kapsayacak şekilde genişletilmesi veya ikincil mevzuatla bu işlemlerin usulünün belirlenmesi gerekmektedir.

Tokenizasyon, sadece finansal bir araç değil, aynı zamanda hakların takibi ve devri noktasında devrim niteliğinde bir teknolojidir. Türk hukuk sisteminin bu hıza uyum sağlayabilmesi için; “eşya” tanımının dijital varlıkları kapsayacak şekilde güncellenmesi, SPK mevzuatının tokenleştirilmiş ihraçlara izin verecek esnekliğe kavuşturulması ve akıllı sözleşmelerin ispat hukuku bakımından yerinin netleştirilmesi gerekmektedir.

Av. Mert Ali Bulut

İstanbul Barosu’na kayıtlı avukattır.

Eğitim

Galileo Galilei İtalyan Lisesi mezunudur. İstanbul Bilgi Üniversitesi Hukuk Fakültesi ve Avrupa Birliği İlişkileri bölümlerinde çift anadal yapmıştır. Aynı üniversitede Ekonomi Hukuku alanında yüksek lisans eğitimini “Eser Sözleşmesi Kapsamında Yapı Alacaklısı İpoteği” başlıklı tez çalışması ile tamamlamıştır.

Uzmanlık Alanları

• Şirketler Hukuku
• İş Hukuku
• Sözleşmeler Hukuku
• Ceza Hukuku
• İdare Hukuku
• İcra ve İflas Hukuku
• Gayrimenkul Hukuku